Thomas Blatt

Geboren:
15 april 1927, Izbica (Poland)
Interview:
15 december 2009

"Overleven in Sobibor"

Gesproken taal: Engels

Thomas Blatt groeit op in het Poolse plaatsje Izbica dat door de nazi-Duitsers gebruikt wordt als doorgangsgetto van Joden naar vernietigingskampen in Oost Polen. Als zestienjarige komt Thomas samen met zijn ouders en broer in Sobibor aan. Terwijl zijn ouders en broer meteen worden doorgestuurd naar de gaskamers wordt Thomas uitgekozen om dwangarbeid te verrichten. Hij moet de haren van vrouwen knippen voordat ze de gaskamers in worden gedreven. Zo herinnert hij zich hoe Nederlandse vrouwen aan de ‘kappers’ vroegen hun haar niet te kort te knippen.

Thomas is betrokken bij de opstand van 14 oktober 1943 en weet een half jaar verblijf in Sobibor te overleven. Tot het eind van de oorlog houdt hij zich schuil in het door antisemitisme geteisterde Polen. Hij keert terug naar Sobibor en zoekt naar overblijfselen. Na de oorlog emigreert Thomas Blatt in de jaren vijftig naar Israël, daar ontmoet hij zijn aanstaande Amerikaanse vrouw met wie hij naar de Verenigde Staten vertrekt. Hij hertrouwt en na de scheiding van zijn tweede echtgenote keert hij terug naar Polen. Nog jaarlijks bezoekt Thomas zijn geboorteplaats Izbica en de plek van voormalig vernietigingskamp Sobibor. Een groot deel van zijn leven is hij bezig om Sobibor uit de vergetelheid te ontrukken. Zo schrijft hij verschillende boeken over zijn oorlogservaringen en de opstand in Sobibor. Hij treedt in de jaren tachtig als getuige op in het proces tegen voormalig SS’er Karl Frenzel in het Duitse Hagen. In die periode voert hij ook een vier uur durend gesprek met Karl Frenzel. Hij heeft enkele kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen.

In dit interview worden de volgende thema's besproken:

  • Sjtetl

    De meeste Joden in Oost-Europa leefden tot de Tweede Wereldoorlog in een sjtetl. Met de Sjoa is een einde gekomen aan de traditionele sjtetl, de typsch Joodse gemeenschap waar alle of de meeste inwoners Joods zijn.

    Geïnterviewde Thomas Blatt is geboren in Izbica, een kleine orthodox-joodse gemeenschap (sjtetl) in Polen. Veel inwoners van Izbica waren arm. Ook het gezin Blatt had het niet breed. Zijn vader had gevochten in de onafhankelijkheidstrijd van Polen en had een klein drankwinkeltje. Zijn moeder leende boeken uit de bibliotheek, die Thomas stiekem ‘s avonds las. Met de niet-Joodse Poolse bevolking was de verstandhouding goed. Des te groter was de schok van het antisemitisme onder de Poolse bevolking tijdens en na de oorlog.

  • Joods leven

    Over welke Joodse gebruiken en tradities vertellen de geïnterviewden? Vierden ze voor de oorlog joodse feestdagen? Welke rol speelt hun Joodszijn nu nog? Aandacht voor diversiteit in Joods leven in Nederland en Polen.

    De meeste bewoners van Izbica, de woonplaats van Thomas Blatt, waren orthodox-joods. Het gezin Blatt was niet religieus, maar gedroeg zich wel zo vanwege de grote sociale controle. Als je op zaterdag zonder hoed door het stadje fietste, riskeerde je met stenen bekogeld te worden. Het gezin at niet koosjer en Thomas ging slechts eenmaal per jaar met Yom Kippur naar de synagoge. Zo heeft hij bijvoorbeeld geen bar-mitswa gedaan. Thomas had een grote hekel aan cheider, de joodse school.

  • Leven in de oorlog

    Het dagelijks leven tijdens de bezetting wordt voor Joden steeds moeilijker. De vervolging wordt allengs indringender en gruwelijker. Zo lang mogelijk proberen de mensen het gewone leven van alledag zo goed mogelijk vorm te geven.

    Toen de nazi-Duitsers Polen binnenvielen zocht de familie Blatt hun toevlucht in het bos. Nadat het vechten was afgelopen vonden ze Izbica onder Duitse overheersing. Thomas kan zich nog verbazen over zijn vermeende naïviteit waarbij hij verwachtte dat de Joden en de niet-Joden in Polen met de komst van de Duitsers een gezamenlijke vijand zouden hebben. Dat bleek geheel anders te zijn: de meeste niet-Joodse Polen hielpen de nazi’s tegen de joden die van samenwerking met de gehate verdreven communistische Sovjetbezetter werden beticht. Na de opstand is Thomas Blatt op de vlucht voor nazi-Duitsers en antisemitische Polen. Een aantal maanden na de geslaagde vluchtpoging uit Sobibor werd Thomas Blatt en een aantal anderen door Duitse soldaten ontdekt en neergeschoten. Thomas weet zich dood te houden en overleefd. Door zich aan te sluiten bij een groep partizanen, die tegen de Duitsers streden, weet hij de oorlog te overleven.

  • Verwachtingen

    Dat het leven onder Duitse bezetting moeilijk en onaangenaam zal worden voor Joden dat vermoeden de Joden in Nederland wel. Maar wat zijn hun verwachtingen en wat denken ze precies?

    Thomas Blatt verwachtte met de komst van de nazi-Duitsers in Polen dat de Joodse en niet-Joodse bevolking een gezamenlijke vijand zou hebben. Maar veel Polen werkten met de Duitse bezetter samen bij het verdrijven van de Joodse bevolking. Blatt noemt de Polen die Joden hielpen ware helden. De geïnterviewde hekelt het antisemitisme tijdens en na de Tweede Wereldoorlog.

  • Leven na de oorlog

    Hoe is het leven als velen na de oorlog niet meer terugkeren? De geïnterviewden vertellen hoe zij hun leven weer oppakken en vormgeven na het verlies van zoveel.

    Na de oorlog durft geïnterviewde Thomas Blatt niet meer naar zijn geboorteplaats Izbica terug te gaan uit vrees voor het antisemitisme. Hij zocht het huis van zijn grootouders op in Lublin, maar vond daar andere bewoners. Hoewel vrij, is hij na de oorlog nog steeds op de vlucht. In 1957 emigreerde hij naar Israël en enkele jaren later vertrok hij naar Amerika. Zijn leven staat in het teken van het vinden van de waarheid over Sobibor. Hij schreef twee boeken, Sobibor. The Forgotten Revolt en From the Ashes of Sobibor, en werkte mee aan een film over Sobibor. Hij omschrijft dit als ‘zijn testament’.

     

  • Kampen en getto's

    In Nederland zijn tijdens de bezetting drie doorgangskampen en een SS-concentratiekamp; geïnterviewden vertellen over hun ervaringen in Westerbork en Vught. In de interviews wordt ook ingegaan op ervaringen in kampen in Duitsland en Polen.

    Geïnterviewde Thomas Blatt kwam met zijn ouders en broer in Sobibor aan. Ze wisten dat Sobibor een vernietigingskamp was. Tot op het laatste moment bleef de hoop. ‘Laat ons als gezin sterven’, herinnert hij zich de woorden van zijn vader. Blatt verbleef als jongen een half jaar in Sobibor. Bij aankomst werd hij als een van de weinigen geselecteerd om te werken: hij sorteerde kleding, verbrandde persoonlijke documenten en andere bezittingen en knipte haren van vrouwen voordat ze de gaskamers ingingen. Hij herinnert zich nog de onwetendheid van de Nederlandse joden. Hij kan zich ook nog het hartverscheurende geschreeuw herinneren van de mensen als zij zich realiseerden in de gaskamers beland te zijn. Hij wist tijdens de opstand te vluchten.

  • Gevolgen van Sobibor

    Geïnterviewden hebben geliefden en verwanten verloren in Sobibor. Openhartig vertellen nabestaanden hoe het verlies van hun geliefden nog steeds een rol speelt in hun leven.

    In zijn dromen speelt Sobibor nog altijd een belangrijke rol. ‘Mijn leven overziend, ben ik nog steeds in Sobibor’, zegt de geïnterviewde zelf. Hij heeft boeken geschreven over Sobibor om het bestaan van het vernietigingskamp vast te leggen.

  • Proces Demjanjuk

    Directe nabestaanden en overlevenden van de opstand van Sobibor spelen als medeaanklager een grote rol bij het proces tegen Demjanjuk.

    Demjanjuk was als bewaker misschien wel de laagste in rang, maar ook dan mag je je straf niet ontlopen. Als hij in Sobibor was in de periode dat Thomas Blatt er ook noodgedwongen verbleef dan kan het niet anders dat hij een moordenaar is geweest, aldus Blatt. Bewakers waren immers een noodzakelijke schakel in het vernietigingskamp.

  • Sobiborinterviews.nl

    Kern van deze website zijn dertien interviews met overlevenden van de opstand die op 14 oktober 1943 uitbrak in vernietigingskamp Sobibor.

    Thomas Blatt werd in 1984 geïnterviewd door Jules Schelvis en Dunya Breur. Zie hier.

  • 2000 Getuigen Vertellen

    Het Joods Historisch Museum maakte tweeduizend interviews uit het archief van het USC Shoah Foundation Institute toegankelijk voor publiek.

    Dit interview van2uur52min met Thomas Blatt, 1873, is te bekijken in de Hollandsche Schouwburg en in de mediatheek van het Joods Historisch Museum; 30292. Voor meer informatie zie hier.