Max Degen

Geboren:
24 oktober 1942, Amsterdam
Interview:
14 juni 2010

"Kleine baby in veiligheid brengen"

Gesproken taal: Nederlands

Max Degen is op de Nieuwe Achtergracht in Amsterdam geboren. Zijn ouders brengen hem als kleine baby onder bij een Joodse oom en niet-Joods Duitse tante om hem te vrijwaren van deportatie. Zijn ouders en driejarig broertje worden weggevoerd en vermoord in Sobibor. Bij zijn oom en tante wordt hij weggehaald en naar de crèche tegenover de Hollandse Schouwburg gebracht. Het verzet weet hem hieruit te smokkelen.

Max wordt beschermd en liefdevol opgenomen in een gereformeerd gezin bij wie hij ook na de oorlog opgroeit. Hij weet wel van zijn Joodse afkomst, maar er wordt thuis nauwelijks over gesproken. Studeren vinden zijn pleegouders minder belangrijk. Max maakt uiteindelijk carrière in de transportsector. Voor de Nederlandse Luchtmacht heeft hij een tijd doorgebracht in Duitsland, deze periode ervaart hij als bijzonder prettig. Door zijn verleden kampt hij een tijd met psychische problemen. Op latere leeftijd gaan het Jodendom en de joodse godsdienst steeds meer leven. Max is hij actief in het ‘oorlogscircuit’ en hij vertelt tijdens het interview over zijn ervaringen in het Demjanjuk-proces. Max Degen is getrouwd met Lutie, samen hebben ze twee zoons en vijf kleinkinderen.

In dit interview worden de volgende thema's besproken:

  • Joods leven

    Over welke Joodse gebruiken en tradities vertellen de geïnterviewden? Vierden ze voor de oorlog joodse feestdagen? Welke rol speelt hun Joodszijn nu nog? Aandacht voor diversiteit in Joods leven in Nederland en Polen.

    Ondanks zijn liefdevolle pleegouders die hem een beschermde en christelijke opvoeding geven, krijgt Max Degen met het losmaken van zijn pleegouders en zelfstandig worden steeds meer belangstelling voor het Jodendom. Het joodse geloof gaat steeds meer voor hem leven en hij keert terug naar zijn joods religieuze wortels.

  • Leven in de oorlog

    Het dagelijks leven tijdens de bezetting wordt voor Joden steeds moeilijker. De vervolging wordt allengs indringender en gruwelijker. Zo lang mogelijk proberen de mensen het gewone leven van alledag zo goed mogelijk vorm te geven.

    Max Degen wordt als hij ongeveer tien dagen oud is door zijn ouders aan tante Wies en oom Sjaak gegeven. Oom Sjaak is getrouwd met de niet-Joods Duitse Wies en dat vinden de ouders van de kleine Max een geschikte onderduikplek. De vier volwassenen kennen elkaar goed; op sabbat avond eten zij altijd samen. Oom Sjaak wordt gedurende de oorlog in Auschwitz vermoord. Zijn pleegouders, de familie Schaap, zorgen gedurende de oorlog – en daarna – liefdevol voor hem. Na de oorlog blijkt tante Wies geld, van de ouders van Max en bedoeld voor diens levensonderhoud, voor zichzelf gehouden te hebben.

  • Verwachtingen

    Dat het leven onder Duitse bezetting moeilijk en onaangenaam zal worden voor Joden dat vermoeden de Joden in Nederland wel. Maar wat zijn hun verwachtingen en wat denken ze precies?

    De ouders van Max Degen hebben in 1942 nog het idee dat ze weggevoerd zullen worden om te werken in Duitsland of Polen. Hoewel verteld wordt dat daar een oppassysteem zal zijn, is het hen duidelijk dat het met een kleine baby op deze onbekende bestemming moeilijk zal zijn. Ruim voordat zij een oproep ontvangen zorgen ze voor een onderduikadres voor de jonge Max. Zijn oudere broer Sjakie van drie blijft wel bij zijn ouders.

  • Onderduik

    Een deel van de geïnterviewden overleeft de oorlog vanwege de onderduik. Deze groep zit als baby of klein kind ondergedoken bij een niet-Joods pleeggezin in Nederland. Van de overlevenden van Sobibor vindt een aantal na de opstand een schuilplaats in Polen.

    De ouders van de jonge Max Degen zorgen voor een onderduikadres voor hun zoon. Tijdens een inval op dit adres wordt Max meegenomen. Het lukt om hem uit de crèche tegenover de Hollandse Schouwburg te smokkelen en hij komt vervolgens terecht in Zaandam bij pleegouders van gereformeerde huize.

    Verschillende malen verhuist Max Degen met zijn pleegouders naar een ander adres omdat het te gevaarlijk wordt. Zijn eerste herinnering is aan het geluid van stampende laarzen van soldaten die een inval doen, terwijl hij en zijn pleegvader zich verschuilen in een kast. Zijn pleegvader en pleegmoeder zijn lief voor hem; hij groeit op in een liefdevol gezin.

  • Leven na de oorlog

    Hoe is het leven als velen na de oorlog niet meer terugkeren? De geïnterviewden vertellen hoe zij hun leven weer oppakken en vormgeven na het verlies van zoveel.

    Na de oorlog blijft Max Degen als pleegkind bij zijn onderduikouders, familie Schaap. Zijn pleegouders ziet hij lang als zijn echte ouders, zij vertellen hem wel dat zijn ouders vermoedelijk niet terug zullen komen. Max heet zijn gehele jeugd Max Schaap. Op school wordt hij weleens geplaagd als Jodenjongetje, maar hij herinnert zich daar maar weinig van. Hij is liefdevol, beschermd en streng gereformeerd opgevoed. Na de oorlog is er strijd om de opvoeding van Max; uiteindelijk wordt hij toegewezen aan de familie Schaap. Zijn pleegouders houden hem buiten deze strijd.

  • Leven opbouwen

    Zoveel mensen zoveel verschillende levens. Elk van de geïnterviewden gaat op zijn eigen manier om met het grote verlies dat Sobibor heet.

    Vanaf dat hij in militaire dienst gaat, noemt geïnterviewde zichzelf Max Degen - de achternaam van zijn vader. Hij ontmoet in die periode zijn vrouw Lutie en begin zicht los te maken van zijn beschermde opvoeding en stort zich op zijn werk als afleiding. Rond zijn veertigste ervaart Max Degen steeds meer psychische problemen die te maken hebben met zijn verleden als oorlogsweeskind.
    Pas in de jaren tachtig krijgt hij de beschikking over zijn dossier als onderduikkind. Voor die tijd was inzage verboden. Deze papieren durft hij nog steeds niet goed in te kijken. Voorzichtig leest hij steeds meer over de oorlog en komt hij met zijn verhaal naar buiten. Max Degen bezoekt scholen om aan jongeren zijn verhaal te vertellen.

  • Gevolgen van Sobibor

    Geïnterviewden hebben geliefden en verwanten verloren in Sobibor. Openhartig vertellen nabestaanden hoe het verlies van hun geliefden nog steeds een rol speelt in hun leven.

    Rond zijn veertigste levensjaar ervaart Max Degen steeds meer psychische problemen die te maken hebben met zijn verleden als oorlogsweeskind. Dikwijls vraagt hij zich af hoe zijn ouders als ze nog in leven zouden zijn geweest iets gedaan, of wat zij van iets gevonden, zouden hebben.

  • Proces Demjanjuk

    Directe nabestaanden en overlevenden van de opstand van Sobibor spelen als medeaanklager een grote rol bij het proces tegen Demjanjuk.

    Op 9 april 1943 zijn de ouders en de driejarige broer van Max Degen in Sobibor vermoord. Het bijwonen van het proces tegen Demjanjuk valt hem op sommige momenten erg zwaar. Zelf getuigen ervaart hij als zeer positief. Tijdens zijn getuigenis doet verdachte zijn ogen open: dat geeft Max een groot gevoel van triomf. Demjanjuk hoeft van hem niet veroordeeld te worden. In Duitsland oud worden, is straf genoeg.